| |
 |
|
Indie i orient
Indie są krajem, w którym muzyka rozwijała się zawsze w sposób bardzo dynamiczny. Powodów tego stanu rzeczy można doszukiwać się wiele, w początkowym jednak okresie, zwanym wedyjskim, swój intensywny rozwój muzyka zawdzięczała swemu bliskiemu pokrewieństwu z religią, tak potężną w tradycji hinduistycznej. Do dziś w każdej świątyni w porze zapalania nocnych świateł usłyszeć możemy uderzenia gongów i obustronnych bębnów, krzykliwe śpiewy i wybijające rytm klaskanie licznych dłoni. To ta wszechobecność dźwięku i swoisty jego kult odpowiedzialne są za szeroki rozrost tradycji muzycznej, za wymianę kulturową z sąsiednimi krajami, w końcu za przesunięcie się muzycznego środka ciężkości ze świątyń i klasztorów na dwory muzułmańskich władców.
To, co daje w praktyce bogactwo form i gatunków, teoretykom przysporzyć może wielu trudności, a sklasyfikowanie „indyjskich instrumentów muzycznych” może okazać się prawdziwym wyzwaniem. Jednym z problemów jest tu burzliwa historia Indii, kraju, który przechodził z rąk do rąk, chłonąc kulturę sąsiednich mocarstw, oddając w zamian elementy swojej. Co jest rdzennie indyjskie, a co tylko nabyte – to pytanie często pozostaje bez odpowiedzi. Podobnie jak pytanie o granice oddzielającą instrumenty muzyczne od przedmiotów użytku codziennego. Wszechobecność muzyki wzbudziła wynalazczość ludności, wydając plon iście muzycznego pragmatyzmu. Bo gdzież indziej na świecie znajdziemy szczypce do grzebania w palenisku używane jako grzechotka, asortyment garnków i mis służących jako instrumenty perkusyjne, czy ścięte konchy, które wydobyte z morza, służyły jako instrumenty dęte. Trzecie pytanie dotyczy samych Indii. Jak wyznaczyć granice tego kraju, którego dwie części istniały niezależnie przez całe wieki, a którego obecne granice polityczne (pozbawione terenów Pakistanu i Bangladeszu) nie są miarodajne. Wątpliwości te postaram się w miarę możliwości obejść, nie zaś rozwikłać. Za wynikające stąd braki merytoryczne muszę serdecznie przeprosić.
Kwestia samej kategoryzacji instrumentów, i kryteria jakie w niej przyjąłem, kosztowały znacznie mniej wahania, jako że system przyjęty i powszechnie akceptowany w Europie jest zgodny z podziałem panującym na subkontynencie indyjskim. Doskonałym przykładem potencjału indyjskiej tradycji muzycznej jest fakt, że ustanowiony zaledwie w 1880 roku przez Victora-Charles”a Mahillona podział na kordofony, membranofony, idiofony i aerofony, w Indiach znany był już od 2000 lat. Bharata, w swojej Natya Shastra wyróżnia pośród Vadya, a więc ogółu instrumentów muzycznych, Tata - czyli „naciągane”, a więc instrumenty strunowe, Avanaddha - znaczy „pokryte”, np. skórą, chodzi więc o bębny, Ghana czyli „twarde”, jak cymbały lub grzechotki, Sushira - czyli „puste” w środku, a więc instrumenty dęte. W rubryce „rodzaj instrumentu” pozwolę sobie używać nazw europejskich, jako brzmiących bardziej swojsko, w niektórych przypadkach uzupełniając je o nazwę drugą, oznaczającą podgatunek. Oczywiście nie obejdzie się bez pewnych wątpliwości, jak na przykład z popularnym obecnie w Indiach harmonium – instrumentem klawiszowym, który przez poruszenie miecha pompuje powietrze w trzciny, powodując ich wibracje. Nie chcąc jednoznacznie wypowiadać się w tego typu spornych kwestiach odwołam się do neutralnej, i zarazem piątej kategorii – „Inne”.

Bansuri
Rodzaj instrumentu: Aerofony
Krąg kulturowy: Indie i orient
Gatunek muzyki: Różne
Bansuri występuje pod wieloma nazwami, takimi jak Wenu, Bansi, czy Murali. Jest to flet poprzeczny występujący w wielu odmianach i charakterystyczny dla systemów muzycznych Indii. Jest to jeden z najstarszych instrumentów muzycznych świata, wymieniany już w Wedach, i łączony tradycyjnie z bogiem tańca i muzyki - Kriszną.
|

|
Bheri (Dhol)
Rodzaj instrumentu: Membranofony
Krąg kulturowy: Indie i orient
Gatunek muzyki: Różne
Bheri (Dhol) jest najlepiej znanym i najbardziej pierwotnym przedstawicielem dużych cylindrycznych bębnów w Indiach. I choć można wskazać również lokalne odmiany, jak kharram w Assamie czy dhole u ludów Andhra Reddis, nazwa bher pełni zarówno w podaniach religijnych, jak i w użyciu praktycznym, rolę nadrzędną.
|

|
Chimpta
Rodzaj instrumentu: Idiofony
Krąg kulturowy: Indie i orient
Gatunek muzyki: Lok Sangit (Muzyka Ludowa)
Chimpta oryginalnie były szczypcami do ognia, ale stały się instrumentem przez dodanie symetrycznie rozmieszczonych par małych talerzy. Instrument używany jest w prowincji Penjabu na północy Indii oraz w tradycji muzycznej Sikhów.
|

|
Daff
Rodzaj instrumentu: Membranofony
Krąg kulturowy: Indie i orient
Gatunek muzyki: Muzyka Ludowa i Plemienna
Daff to najczęściej spotykany w Indiach bęben obręczowy, a więc taki, którego średnica jest większa od wysokości korpusu.
|

|
Dahara
Rodzaj instrumentu: Idiofony
Krąg kulturowy: Indie i orient
Gatunek muzyki: Lok Sangit (Muzyka Ludowa)
Dahara, zwana też laddi shah, to prosty instrument rytmiczny używany przez śpiewaków Laddi shah w dolinie Kaszmiru.
|

|
Damaru
Rodzaj instrumentu: Membranofony
Krąg kulturowy: Indie i orient
Gatunek muzyki: ---
.
|

|
Danda
Rodzaj instrumentu: Idiofony
Krąg kulturowy: Indie i orient
Gatunek muzyki: Lok Sangit (Muzyka Ludowa)
Danda lub Kolu Są pałkami uderzanymi rytmicznie o siebie, kolorowymi lub bezbarwnymi, zwieńczonymi dzwonkami lub nie posiadającymi ich. Spotkać je można w stanie Gujarat i w południowych częściach Indii.
|

|
Dholak
Rodzaj instrumentu: Membranofony
Krąg kulturowy: Indie i orient
Gatunek muzyki: Muzyka Ludowa Indii Północnych
Dholak jest popularnym bębnem na terenie Północnych Indii. Jest to
klasyczny mridang - bęben cylindryczny (barrel drum) - o membranach po dwóch stronach. Prawa membrana jest po wewnętrznej stronie obciążona aplikacją ze smoły, gliny i piasku (Dholak masala - gdzie masala oznacza mieszankę), co daje dźwiękowi basowe właściwości.
|

|
Dilruba
Rodzaj instrumentu: Kordofony
Krąg kulturowy: Indie i orient
Gatunek muzyki: Muzyka Północno-Zachodnich Indii
Dilruba jest praktycznie identyczna z Esraj
Esraj. Oba instrumenty różnią się nie tyle budową czy techniką
gry, ale pochodzeniem i występowaniem. Dilruba jest instrumentem pośrednim pomiędzy
Sarangi a Sitar.
|

|
Dutrang
Rodzaj instrumentu: Idiofony
Krąg kulturowy: Indie i orient
Gatunek muzyki: Muzyka Plemienna
Tak Dutrang jest pomniejszoną i przenośną wersją Songkong, charakterystycznym dla wielu kultur instrumentem typu slit drum (bęben szczelinowy).
|

|
Ektar
Rodzaj instrumentu: Kordofony
Krąg kulturowy: Indie i orient
Gatunek muzyki: Lok Sangit (Muzyka Ludowa)
Ektar jest prostym, szarpanym instrumentem strunowym. Jego budowa
ogranicza się do tykwy dyni przebitej bambusem i napiętej między nimi pojedynczej, lub wprzypadku Dotar podwójnej, struny.
|

|
Esraj
Rodzaj instrumentu: Kordofony
Krąg kulturowy: Indie i orient
Gatunek muzyki: Muzyka Bengalska
Esraj jest praktycznie identyczna z
Dilruba. Oba instrumenty różnią się nie tyle budową czy techniką gry, ale pochodzeniem i występowaniem. Esraj jest instrumentem pośrednim pomiędzy Sarangi a Sitar.
|

|
Ghanti
Rodzaj instrumentu: Idiofony
Krąg kulturowy: Indie i orient
Gatunek muzyki: Muzyka Ludowa i Religijna
Ghanti w języku Hindi oznacza dzwonek - instrument w Indiach równie powszechny jak gongi i talerze, a także wykazujący podobną różnorodność.
|

|
Ghatam
Rodzaj instrumentu: Idiofony
Krąg kulturowy: Indie i orient
Gatunek muzyki: Karnatik Sangit (Południe)
Ghatam jest dzbanem o grubych, utwardzonych ścianach, wykonanym ze specjalnej mieszanki gliny poddanej szczególnym procesom wypalania, w celu uzyskania jak najlepszego brzmienia.
|

|
Ghungharu
Rodzaj instrumentu: Idiofony
Krąg kulturowy: Indie i orient
Gatunek muzyki: Różne
Ghungharu, a także ich południowoindyjskie odpowiedniki zwane gejje, są opaskami na nogi wykorzystywanymi przez tancerzy i tancerki na terenie całych Indii i prawdziwym symbolem tej profesji.
|

|
Gna
Rodzaj instrumentu: Membranofony
Krąg kulturowy: Indie i orient
Gatunek muzyki: Muzyka Ludowa i Religijna
Gna jest najlepiej znanym przedstawicielem grupy bębnów obręczowych o dwóch membranach. Choć znane są też inne przykłady takich instrumentów, jak murichenda z Karelli, czy chadchadi z Orissy, gna jest najbardziej charakterystyczny i występuje na największym obszarze.
|

|
Hatheli
Rodzaj instrumentu: Idiofony
Krąg kulturowy: Indie i orient
Gatunek muzyki: Muzyka Plemienna
Hatheli W języku Hindi oznacza grzechotkę. Ta prymitywna i znana w takiej czy innej formie każdej kulturze świata grupa instrumentów w Indiach nigdy nie wyszła poza lokalne tradycje plemienne.
|

|
Jaltarang
Rodzaj instrumentu: Idiofony
Krąg kulturowy: Indie i orient
Gatunek muzyki: Muzyka Współczesna
Jaltarang, dosłownie tłumaczony jako „wodna fala”, to dość popularny w XX wieku idiofon, wykorzystywany głównie w indyjskich orkiestrach.
|

|
Kanjira
Rodzaj instrumentu: Membranofony
Krąg kulturowy: Indie i orient
Gatunek muzyki: Karnatik Sangit (Południe)
Khanjeera jest bębnem obręczowym, i przez to podobnym do Daffu. Podobieństwo to jest jednak ograniczone, jako że wykorzystywana na Południu Indii khanjeera śmiało może nosić miano najbardziej oryginalnego bębna obręczowego świata.
|

|
Kartal
Rodzaj instrumentu: Idiofony
Krąg kulturowy: Indie i orient
Gatunek muzyki: Lok Sangit (Muzyka Ludowa)
Kartal to drewniane bloczki drewna z wprawionymi w nie
małymi talerzami - prosty instrument służący do nadawania rytmu, wykorzystywany
w Muzyce Lekkiej Indii.
|

|
Kastha tarang
Rodzaj instrumentu: Idiofony
Krąg kulturowy: Indie i orient
Gatunek muzyki: Muzyka Współczesna
Kastha tarang Jest indyjskim ksylofonem, a więc cymbałami,
wykorzystywanym niekiedy we współczesnych ensemblach i orkiestrach. Jest to instrument prawdopodobnie zapożyczony, jako że nie znajdziemy w Indiach jego plemiennych lub ludowych pierwowzorów.
|

|
Katola
Rodzaj instrumentu: Idiofony
Krąg kulturowy: Indie i orient
Gatunek muzyki: Muzyka Plemienna
Katola jest spokrewniony z Songkong, i należy do charakterystycznej dla wielu kultur grupy instrumentów slit drums (bębny szczelinowe).
|

|
Khanjari
Rodzaj instrumentu: Membranofony
Krąg kulturowy: Indie i orient
Gatunek muzyki: Lok Sangit (Muzyka Ludowa)
Khanjari jest odmianą tamburyna, a więc bębna obręczowego podobnego do daffu, wyposażonego jednakże w rząd niewielkich talerzy.
|

|
Khol
Rodzaj instrumentu: Membranofony
Krąg kulturowy: Indie i orient
Gatunek muzyki: ---
.
|

|
Kirikittaka
Rodzaj instrumentu: Idiofony
Krąg kulturowy: Indie i orient
Gatunek muzyki: Muzyka Plemienna
Kirikittaka Jest indyjską odmianą bardzo prymitywnego, a tym samym spotykanego w każdej praktycznie kulturze, instrumentu. Angielska jego nazwa to scraper, a dźwięk przez niego generowany powstaje przez pocieranie i przesuwanie patyczka po nierównościach wyciętych w bambusie lub tykwie.
|

|
Ludzkie Ciało
Rodzaj instrumentu: Idiofony
Krąg kulturowy: Indie i orient
Gatunek muzyki: Różne
Ludzkie Ciało jest pierwszym instrumentem ghana vadya wykorzystywanym w tradycji Indii, w szczególności zaś wykonywane za jego pomocą rytmiczne ruchy i czynności, takie jak klaskanie w dłonie, uderzanie nimi o kolana, czy przytupywanie, akompaniujące często tańcu.
|

|
Manjira
Rodzaj instrumentu: Idiofony
Krąg kulturowy: Indie i orient
Gatunek muzyki: Muzyka Ludowa i Religijna
B>Manjira Jest jedną z wielu nazw talerzy, a więc metalowych dysków o wygiętych ku sobie krawędziach, które w Indiach występują bardzo licznie w różnych kształtach i rozmiarach.
|

|
Misy Tybetańskie
Rodzaj instrumentu: Idiofony
Krąg kulturowy: Indie i orient
Gatunek muzyki: Muzyka Religijna
Śpiewające misy tybetańskie zajmują istotne miejsce w muzyce religijnej Tybetu, oraz sąsiednich państw leżących w Himalajach. Podobnie jak kryształowe kieliszki z wodą misy wprowadzane są w wibracje za pomocą okrężnego ruchu po ich krawędzi, wykonywanego na przykład drewnianą pałką.
|

|
Mridangam
Rodzaj instrumentu: Membranofony
Krąg kulturowy: Indie i orient
Gatunek muzyki: ---
.
|

|
Murchang
Rodzaj instrumentu: Idiofony
Krąg kulturowy: Indie i orient
Gatunek muzyki: Lok Sangit (Ludowa) i Karnatik Sangit (Południe)
Murchang jest indyjską odmianą niewielkiego idiofonu, czy raczej wibrafonu, zwanego na Zachodzie "jew's harp", w Polsce zaś znanego jako drumla.
|

|
Muzyczna Kolumna
Rodzaj instrumentu: Idiofony
Krąg kulturowy: Indie i orient
Gatunek muzyki: ---
Muzyczne posągi i kolumny dają dowód architektonicznego i artystycznego geniuszu, będąc kamiennymi bądź metalowymi tworami spełniającymi nie tylko stawiane im wymogi estetyczne, ale i użytecznymi muzycznie.
|

|
Nadaswaram
Rodzaj instrumentu: Aerofony
Krąg kulturowy: Indie i orient
Gatunek muzyki: Muzyka Południowych Indii
Nadaswaram to północnoindyjski odpowiednik
Shehnai. Jest to rodzaj oboju złożonego z
ustnika wchodzącego w bambusowy lub trzcinowy korpus zwieńczony rozszerzającą
się końcówką. Instrument jest wykorzystywany przy okazji obrzędów sakralnych,
nieodzowny zaś przy ślubach.
|

|
Nagara
Rodzaj instrumentu: Membranofony
Krąg kulturowy: Indie i orient
Gatunek muzyki: ---
.
|

|
Noot
Rodzaj instrumentu: Idiofony
Krąg kulturowy: Indie i orient
Gatunek muzyki: Lok Sangit (Muzyka Ludowa)
Noot jest ludową odmianą bębna glinianego, kojarzoną głównie z obszarem doliny kaszmiru. Instrument wywodzi się bezpośrednio od glinianego dzbana, i taki też ma kształt.
|

|
Ottu
Rodzaj instrumentu: Aerofony
Krąg kulturowy: Indie i orient
Gatunek muzyki: Muzyka Południowych Indii
Ottu jest spokrewniony z
Nadaswaram i Shehnai.
Jednak w przeciwieństwie do nich nie posiada skali melodycznej, a jego zadaniem jest
ciągłe utrzymywanie dźwięku o jednolitej wysokości - podstawy dźwiękowej, do której
pozostali muzycy mogą się odwoływać.
|

|
Pakhawaj
Rodzaj instrumentu: Membranofony
Krąg kulturowy: Indie i orient
Gatunek muzyki: Muzyka klasyczna
Pakhawaj to pierwowzór najważniejszych i najbardziej
charakterystycznych instrumentów perkusyjnych Indii - wykorzystywanego na Południu
Mridangamu i dominującej na Północy
Tabli. Warto z tego powodu zająć się pokrótce historią
wszystkich trzech instrumentów i zależności między nimi zachodzących.
|

|
Peti
Rodzaj instrumentu: Aerofony
Krąg kulturowy: Indie i orient
Gatunek muzyki: Wszystkie z wyjątkiem Karnatik
Peti to indyjska nazwa harmonium, sprowadzonego z Europy instrumentu
klawiszowego. Obszernym miechem pompujemy powietrze, przekierunkowując go do systemu trzcinowych rurek różnej długości.
|

|
Pungi
Rodzaj instrumentu: Aerofony
Krąg kulturowy: Indie i orient
Gatunek muzyki: Lok Sangit (Ludowa) i Karnatik Sangit (Południe)
Pungi to instrument kojarzony nierozłącznie z zaklinaczami węży.
|

|
Santur
Rodzaj instrumentu: Kordofony
Krąg kulturowy: Indie i orient
Gatunek muzyki: Różne
Santur to odmiana strunowych cymbałów, na których gra się niewielkimi,
drewnianymi młoteczkami.
|

|
Sarangi
Rodzaj instrumentu: Kordofony
Krąg kulturowy: Indie i orient
Gatunek muzyki: Muzyka Religijna
Sarangi jest instrumentem smyczkowym o trzech lub czterech strunach,
których brzmienie zmienia się przesuwając po nich paznokcie, jak i jednej strunie o dźwięku stałym i dwóch zestawach strun towarzyszących (które nie są nigdy poruszane, ale które
samoczynnie wibrują gdy zagrany zostanie odpowiadający im dźwięk.
|

|
Sarod
Rodzaj instrumentu: Kordofony
Krąg kulturowy: Indie i orient
Gatunek muzyki: ---
Sarod jest względnie nowym instrumentem wywodzącym się od pradawnego
Rabab.
|

|
Shehnai
Rodzaj instrumentu: Aerofony
Krąg kulturowy: Indie i orient
Gatunek muzyki: Muzyka Północnych Indii
Shehnai jest spokrewniony z południowoindyjskim
Nadaswaram. Jest to rodzaj oboju złożonego z ustnika wchodzącego w bambusowy lub trzcinowy korpus zwieńczony mosiężnym kielichem.
|

|
Sitar
Rodzaj instrumentu: Kordofony
Krąg kulturowy: Indie i orient
Gatunek muzyki: Różne
Sitar jest zapewne najbardziej znanym instrumentem strunowym
wykorzystywanym na Subkontynencie Indyjskim.
|

|
| | |